Türk Kurtuluş Savaşı tarihinde, Anadolu’nun dört bir yanından vatan savunmasına koşan kahramanlar arasında Giresun halkının yeri bambaşkadır. Giresun, hiçbir dış takviye almadan tamamen kendi evlatlarından oluşan 42. ve 47. Gönüllü Alayları kurarak düzenli ordu bünyesinde Batı Cephesi’ne gönderen tek şehir unvanını taşımaktadır. Bu iki alay, kuruluşlarından terhis edildikleri güne kadar Anadolu iç güvenliğinin sağlanmasından Sakarya ve Büyük Taarruz’un en kanlı siperlerine kadar tarihe altın harflerle kazınan bir mücadele vermiştir.

1. Alayların Kuruluş Süreci ve Tarihsel Arka Plan

Mondros Mütarekesi’nin (30 Ekim 1918) ardından Doğu Karadeniz kıyılarında Rum Pontus çetelerinin silahlanarak Türk köylerine saldırması ve bölgede bağımsız bir devlet kurma girişimleri üzerine, Giresun’da ilk silahlı direniş teşkilatı Topal Osman Ağa (Feridunoğlu Osman) öncülüğünde örgütlendi. Kıyı güvenliğini sağlayan bu gönüllü müfrezeler, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılması ve düzenli orduya geçiş sürecinde Mustafa Kemal Paşa’nın talimatıyla resmi askeri birlik statüsüne kavuşturuldu.

1921 yılı başlarında Giresun merkez ve ilçelerinden (Bulancak, Keşap, Tirebolu, Görele, Espiye, Dereli, Piraziz, Eynesil, Alucra ve Şebinkarahisar) akın akın gelen gönüllülerle iki tam teşekküllü piyade alayı teşkil edildi:

  • 42. Gönüllü Piyade Alayı: 1921 yılı Şubat-Mart aylarında teşkil edilerek önce iç isyanların bastırılmasına, ardından doğrudan Batı Cephesi’ne sevk edildi.
  • 47. Gönüllü Piyade Alayı: Topal Osman Ağa komutasında Giresun ve çevresinin yiğitlerinden kurularak önce Karadeniz kıyı emniyetini sağladı, ardından Sakarya Meydan Muharebesi öncesinde Batı Cephesi’ne katıldı.

2. Komuta Kademesi ve Giresunlu Kahramanlar

Giresun Gönüllü Alayları’nın disiplinli birer nizami harp birliği gibi savaşmasında, bölgenin yetiştirdiği seçkin subay ve milis liderlerinin uyumu belirleyici olmuştur:

  • Binbaşı Hüseyin Avni Bey (Alparslan): Tirebolulu kurmay subay ve Türk kültürü araştırmacısı olan Hüseyin Avni Bey, 42. Gönüllü Alay’ın komutanlığını üstlenmiştir. Sakarya Meydan Muharebesi’nde Mangal Dağı savunması sırasında en ön safta çarpışırken 30 Ağustos 1921 tarihinde şehit düşmüştür.
  • Yarbay Osman Ağa (Topal Osman): Giresun Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin önde gelen ismi ve 47. Gönüllü Alay’ın komutanıdır. Balkan Savaşları’nda yaralanarak gazi olmuş, Milli Mücadele boyunca hem Karadeniz’in Pontus tehlikesinden temizlenmesinde hem de Batı Cephesi’ndeki taarruzlarda alayına bizzat komuta etmiştir.
  • Tabur ve Bölük Komutanları: Yüzbaşı Mustafa Kaptan, Üsteğmen Şükrü Bey, Teğmen Mehmet Efendi ve Giresun’un köylerinden gelen yüzlerce çavuş ve nefer, kendi silahları ve yerel "zıpka" kıyafetleriyle cephede omuz omuza çarpışmıştır.

3. Batı Cephesi Öncesi Görevler: Pontus ve Koçgiri Harekatları

42. ve 47. Alaylar, Yunan ordusunun karşısına çıkmadan önce Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti’ni arkadan vurmaya çalışan iki büyük tehlikeyi bertaraf etmiştir:

  • Karadeniz ve Samsun-Merzifon Harekâtı: Merzifon, Havza, Bafra ve Çarşamba dağlarında yuvalanan ve Yunan donanmasından silah yardımı alan silahlı Pontus çeteleri, Giresun gönüllülerinin yürüttüğü kararlı operasyonlarla etkisiz hale getirilmiş; bölgedeki Türk köyleri katliamdan kurtarılmıştır.
  • Koçgiri İsyanı’nın Bastırılması (1921 Baharı): Sivas-Erzincan hattında (Zara, İmranlı, Refahiye) çıkan ve TBMM’nin ikmal yollarını kesmeyi amaçlayan Koçgiri Ayaklanması, Merkez Ordusu bünyesinde harekete geçen 42. ve 47. Gönüllü Alayların müdahalesiyle kısa sürede bastırılmıştır.

4. Sakarya Meydan Muharebesi ve Mangal Dağı Destanı (Ağustos - Eylül 1921)

Yunan ordusunun Ankara’ya 50 kilometre kadar yaklaştığı Sakarya Meydan Muharebesi’nde (23 Ağustos – 13 Eylül 1921), Giresun Gönüllü Alayları cephenin en kritik kilit noktalarında görevlendirilmiştir. Özellikle Mangal Dağı, Türbetepe ve Haymana hattındaki çarpışmalar Milli Mücadele’nin kırılma anını oluşturmuştur.

42. Gönüllü Alay, Mangal Dağı sırtlarında kendisinden sayıca ve topçu ateşi bakımından katbekat üstün Yunan tümenlerine karşı süngü hücumlarıyla direnmiştir. Bu kanlı çarpışmalarda Alay Komutanı Binbaşı Hüseyin Avni Alparslan şehit düşerken, 42. Alay mevcudunun büyük bölümünü şehit vererek adeta erimiş; sağ kalan az sayıdaki Giresunlu gazi ise 47. Alay bünyesine katılarak savaşa devam etmiştir. 47. Gönüllü Alay da aynı cephede Yunan hatlarını yararak geri çekilme sürecini başlatan birlikler arasında yer almıştır.

5. Büyük Taarruz, Afyon ve İzmir’e Yürüyüş (Ağustos - Eylül 1922)

Sakarya zaferinin ardından yeniden ikmal edilen 47. Gönüllü Alay, 26 Ağustos 1922 sabahı başlayan Büyük Taarruz’da 1. Ordu emrinde görev almıştır. Afyonkarahisar’ın güneyindeki sarp mevzilerin (Çiğiltepe ve Kalecik Sivrisi hattı) aşılmasında ve Yunan savunma hattının çökertilmesinde ön saflarda çarpışan Giresun uşakları, bozguna uğrayan düşman birliklerini Uşak, Salihli ve Manisa üzerinden takip ederek 9 Eylül 1922’de İzmir’e giren ilk Türk birlikleri arasında yer almıştır.

6. Giresun Şehitliği ve Cumhuriyet Tarihindeki Mirası

Giresun Gönüllü Alayları, savaş boyunca verdikleri binlerce şehide rağmen tek bir adım geri atmamış; Anadolu’nun dört bir yanında şehit düşen Giresunluların anısına Ankara Haymana’da Giresunlular Şehitliği inşa edilmiştir. Bu şehitlik, il sınırları dışında bir şehrin kendi evlatları adına kurulan en anlamlı anıtlardan biridir.

Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün bizzat muhafız kıtasını da Giresunlu gönüllülerden seçmesi, Giresun’un ve 42. ile 47. Gönüllü Alayların Milli Mücadele’deki sarsılmaz sadakatinin ve kahramanlığının en somut göstergesi olarak tarihteki yerini almıştır.