Milli Mücadele’de tamamen Giresunlu gönüllülerden kurulan 42. ve 47. Gönüllü Alaylar; Karadeniz’deki Pontus çetelerinin bastırılmasından Koçgiri İsyanı’na, Sakarya Meydan Muharebesi’ndeki Mangal Dağı savunmasından Büyük Taarruz’a kadar cephenin en kritik noktalarında destan yazmıştır.
Doğu Karadeniz’in binlerce yıllık tarihine tanıklık eden Giresun, yalnızca fındığın başkenti ve kirazın anavatanı değil; aynı zamanda köklü gelenekleri, özgün el sanatları, coşkulu halk oyunları ve zengin sözlü edebiyatıyla yaşayan bir kültür hazinesidir.
Giresun’un Espiye ilçesinde, Yağlıdere Çayı’nın Karadeniz ile buluştuğu noktaya hakim tepede yer alan tarihi Andoz Kalesi; M.Ö. 13. yüzyıla uzanan köklü geçmişi, stratejik mimarisi ve eşsiz manzarasıyla bölgenin en önemli kültürel miraslarından biridir.
Gaşkalar (Kaşkalar), MÖ 2. binyılda Giresun ve çevresini de kapsayan Orta ve Doğu Karadeniz dağlık bölgesinde yaşamış, Hitit İmparatorluğu’na asırlar boyu geçit vermeyen en eski Anadolu-Karadeniz topluluğudur.
Mosinekler (Antik Yunanca: Mossynoikoi ), antik çağda Doğu Karadeniz kıyı şeridi ile iç kesimlerdeki dağlık bölgelerde, özellikle günümüz Giresun(Kerasous) ve batısındaki ormanlık alanlarda yaşamış en eski yerli topluluklardan biridir. Antik kaynaklarda Tibarenler ve Halipler ile komşu olarak anılan bu topluluk, kendilerine özgü mimari yapıları ve toplumsal düzenleriyle dikkat çekmiştir.
Giresun’un köklü bir geçmişe sahip olan Doğankent ilçesinin tarihi, Doğu Karadeniz'i iç kesimlere bağlayan stratejik bir rota olan Harşit Vadisi etrafında şekillenmiştir. İlçenin tarihi serüveni, eski adlarından savaş yıllarındaki kritik savunmasına kadar oldukça zengin ayrıntılar barındırır.
Giresun ilinin iç kesimlerinde, Doğu Karadeniz Dağları’nın eteklerinde yer alan Dereli, hem coğrafi yapısı hem de stratejik konumu nedeniyle tarih boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış, kültürel geçiş noktalarından biri olmuştur. İlçenin tarihi; antik dönemlerden Osmanlı'ya, Cumhuriyet döneminden günümüze uzanan zengin bir geçmişe sahiptir.
Karadeniz’in doğu kıyısında yer alan Giresun, antik çağlarda önemli bir liman ve ticaret merkeziydi. Bölge, tarih boyunca farklı uygarlıkların etkisi altında kalmış ve özellikle Karadeniz ticaret yolları açısından stratejik bir konuma sahip olmuştur.
İlk Yerleşimler ve Yerli Halklar
Giresun çevresindeki ilk yerleşimlerin MÖ 2000’li yıllara kadar uzandığı düşünülür. Bölgenin dağlık yapısı nedeniyle kıyı kesimleri daha yoğun yerleşim görürken iç bölgelerde küçük kabile toplulukları yaşamaktaydı.
Giresun ilinde, doğu Karadeniz’in tamamında olduğu gibi, insan yerleşimleri kıyı kesimlerde yoğunlaşmaktadır. Bunun başlıca nedeni kıyıdan hemen içeride yükselen ve denize paralel olarak uzanan doğu Karadeniz dağlarıdır. İç kesimlerin dağlık ve sarp oluşu, kalabalık yerleşimlerin oluşmasına engel olmuştur. Dağ yamaçlarındaki köylerde birbirine uzak mesafelerdeki evler ve dağınık yerleşimler görülür.
Giresun ilinin Karadeniz’i gören kıyı kesimleri yüksek eğimli, akarsular tarafından yarılmış vadilerden oluşur. Akarsuların denize ulaştığı yerlerde oluşan küçük düzlüklerde yerleşim yoğunlaşmış, şehir ve ilçe merkezleri bu noktalarda kurulmuştur. İlin güneyinde kıyıya paralel uzanan sıradağlar iç Anadolu’ya geçişi güçleştirmiş, ildeki insan yerleşimlerini dar kıyı şeridine sıkıştırmıştır.
Doğu Karadeniz’in denize kıyısı olan şehirleri 1960’lı yıllara kadar ağırlıkla deniz yoluyla diğer illere açılıyorlardı. Bu nedenle limanlar bu şehirler için asırlar boyunca hayati önemdeydi. Giresun ilinde de limanlar gerek ulaştırma gerekse balıkçılık faaliyetleri sayesinde sevk yakın zamanlara kadar canlılığını korumuştur. Tirebolu halkı, Harşit çayı üzerinden kıyıya taşınan malların başka şehirlere edildiği limana sahip olduğu için asırlar boyunca denizcilikle meşgul olmuştur.
Eski çağlardan beri yerleşim açısından oldukça zengin bir geçmişe sahip olan Giresun taşınmaz kültür varlıkları olarak oldukça zengin bir varlık barındırmaktadır. Giresun'da bulunan taşınmaz kültür varlıkları:
Birinci Dünya Savaşı bütün Osmanlı İmparatorluğu'nda büyük maddi ve manevi sıkıntılara sebep oldu. Giresun daha 1915 yılında Rus gemileri tarafından bombalandı. Zaten büyük bir iaşe ve pahalılık sıkıntısı çeken Giresun başka bölgelerden (Rusya-Yunanistan ve iç göç) aldığı yeni göçlerle büyük bir iaşe buhranıyla karşı karşıya kaldı. Mondros Mütarekesi'nden sonra Batum'un tahliyesi sırasında 10. Tümen'in Giresun'da kalan bir miktar asker ve hayvanı şehirdeki iaşe sıkıntısı yüzünden oldukça güç anlar yaşadı. Bütün bunlar yetmiyormuş, gibi Giresunlular, bölgede bir Pontus Devleti kurma hayalinde koşan acımasız Rum çetelerinin saldırılarına muhatap oluyorlardı.
Giresun Osmanlı idaresine girdiğinde bir kaza merkezi olmuştu. 1486'da burası Trabzon sancağına bağlı Zeamet-i Kürtün adlı idarî bölgenin merkezi durumundaydı. Bu idarî ünitede eski Çepni beyleri dönemindeki yapı sürdürülmüştü. 1515'te Kürtün kazasına bağlı Çepni vilayeti tabirine rastlanmakta ve Giresun bu vilayetin merkezi durumunda bulunmaktaydı.
Osmanlı hâkimiyetine girişine kadar müstahkem bir kale olarak önemini koruyan, Antikçağ'da madenleriyle ün yapan ve denizindeki balıkları övülen Giresun, nisbeten korunaklı limanı ile de Doğu Karadeniz bölgesindeki birkaç askeri üsten biri olmuştur. İlkçağ yazar ve coğrafyacılarının verdikleri bilgiler şehrin bu özelliğini aksettirmektedir.
Osmanlı idaresi altında Giresun bir liman şehri olarak gelişme gösterdi. Bu dönem boyunca zaman zaman bazı önemli olaylarla karşı karşıya kaldı. XVI. yüzyılın sonlarına doğru görülen eşkiyalık hareketleri Giresun ve yöresini de etkisi altına aldı. Daha bu yüzyılın başlarında Giresun'un Çepniler'le meskûn dağ köylerinin bir kısım halkı Safevî propagandasının tesiriyle İran'a kaçmıştı.
1243 Kösedağ Savaşı'ndan sonra Türkiye Selçuklu Devleti’nin gerilemeye başlaması, aynı yüzyılın sonlarında da çöküşe geçmesiyle birlikte Doğu Karadeniz bölgesinde bağımsız Türk siyasî teşekkülleri ortaya çıkmaya başlamıştır. Bu dönemle birlikte, Giresun ve çevresindeki Türk yerleşiminin mahiyeti hakkında somut bilgiler elde edilmeye başlanır.